Naar inhoud springen

Berk

Uit Homestead
Versie door Jeroen (overleg | bijdragen) op 6 mrt 2014 om 22:36

Algemeen

Berken (Betula) zijn heel gemakkelijk te herkennen aan de opvallende witte kleur van hun stam. In ons land komen twee soorten van nature voor: de ruwe berk (Betula verrucosa) en de zachte berk (Betula pubescens). [1]

De ruwe berk (Betula pendula, synoniem: Betula verucosa) is een boom uit de berkenfamilie (Betulaceae) die van nature voorkomt in de Benelux. De soort wordt ook wel 'zilverberk' genoemd. De ruwe berk en de zachte berk (Betula pubescens) zijn spontaan met elkaar gaan hybridekruisen, hierdoor is het moeilijk om zuivere soorten te vinden. De ruwe berk komt het meeste voor en is in West-Europa te vinden. De boom wordt tot 20 m hoog. De oudere stambasis vertoont over het algemeen barsten. De twijgen zijn meestal overhangend. De bladeren worden 3-7 cm lang, eirond tot ruitvormig, spits en kaal. De katjes worden 2-4 cm lang. De berk kan alleen in de herfst of winter gesnoeid worden, omdat hij in de bloei zeer sterke sapstromingen heeft. [2]

Berken zijn bomen die tot het geslacht Betula horen. De bomen van dit geslacht komen verspreid voor over het noordelijk halfrond: ze zijn uiterst winterhard. Ze zijn de enige boomsoortendie van nature voorkomen op Groenland en IJsland. Kenmerkend voor berken is het in horizontale banden afbladderen van de bast op de stam. De nieuwe bast is soms wit, maar kan afhankelijk van de soort ook rood of zoals bij de meeste soorten bruin zijn. De mannelijke bloeiwijze van berken heeft gele, hangende rupsvormige katjes, die reeds voor de winter aanwezig zijn. De staande vrouwelijke bloeiwijzen onder aan de mannelijke bloeiwijzen zijn met knopschubben omgeven. Verspreiding van het stuifmeel vindt plaats door de wind. De vrucht is een klein dubbelgevleugeld nootje. Berken hebben voor en bij het uitkomen van het blad een zeer sterke sapstroming en kunnen daarom alleen in de herfst en winter gesnoeid worden. [3]

Oogst van berkensap

Berkensap is het hars afkomstig van de berkenboom. Dit hars is een lichtzoete, waterige vloeistof. Het wordt verzameld in het vroege lente voordat de bladeren zich ontplooien. Tegen eind maart bevat het sap zo'n 10 a 15 g suiker per liter. Het verzamelde sap kan gedronken worden als een vruchtensap. Het kan worden ingekookt tot een siroop. Bij de berk zijn er verschillende methodes voor het aftappen van sap. De bekendste methode is het boren van een gat in de berkenboom en dan met behulp van een buisje en een afgedekte pot het sap om te vangen. Het sap komt hierdoor rechtstreeks uit de stam met als gevolg dat de boom dood kan gaan doordat er teveel sap wordt afgetapt. Een grote berkenboom kan vijf tot tien liter wel missen en als deze hoeveelheid is bereikt moet het gemaakte gat dicht worden gemaakt. Dit kan door een houten plug op maat te snijden en in het gat te slaan, zodat deze volledig afgesloten is. Een andere methode is een stuk eenvoudiger en beter voor de boom. Snij bij verschillende bomen één tak schuin af. Dit hoeft geen dikke tak te zijn. Hier komt dan sap uitgedruppeld. Bevestig aan die tak een smalle, lange pot en zorg er voor dat de tak wat naar beneden gebogen wordt. Bijna elke dag of om de twee dagen kan dan een volle pot berkensap worden geoogst. Het tappen kan doorgaan totdat het sap een wit kleur krijgt. [1]

Aftappen van berkensap kan enkel rond de maand maart. Men heeft dan spijtig genoeg slechts enkele weken de tijd om dit natuurmiddel te verzamelen. De beste tijd is, waneer de temperatuur in de vroege voor-lente boven de acht graden komt. Men kan dan aftappen tot de eerste groene botten zich ontwikkelen. Aangezien rond deze tijd van het jaar het gevaar voor nachtvorst nog zeer reëel is, is het raadzaam geen glazen maar pastieken-flessen of andere recipiënten te gebruiken. Van een grote en wijdvertakte berkenboom kan men per dag gemakkelijk 10 tot 15 liter sap ontrekken. Men kan aftappen tot het sap wit begint te verkleuren. Sommige bomen zijn door rot-ziekte aangetast. Het sap hiervan is onzuiver, troebel verkleurd en onsmakelijk.Tap dus alleen sap van gezonde berkebomen. Tap ook geen sap van bomen die u langer dan 25 jaar wil behouden. Het risico van infectie van de boom door houtrot is steeds aanwezig, hoe goed men ook oplet. Indien uzelf geen berkenboom bezit moet u natuurlijk altijd eerst de toelating vragen aan de eigenaar of beheerder van de bomen. [4]

Er zijn verschillende methodes voor het aftappen van berkensap. De bekendste methode is die waar je een gat boort in de stam van de berkenboom en daar met behulp van een goede kurk en een hevelslang het sap uit opvangt. Bij een relatief grote boom boord men gemiddeld 5 tot 10 cm diep in de stam. Het sap komt dus rechtstreeks uit de stam. Dit heeft voornamelijk als nadeel dat je kans maakt de boom te doden door te veel sap af te tappen.10 tot 15 liter kan een serieuze berkenboom normaal wel missen. Eenmaal je zo'n hoeveelheid hebt getapt moet je nadien wel het gat goed afsluiten met een kurk of goed passende houten tap. Indien men de boom later nog wil gebruiken voor het hout, boord men het gat best zo laag mogelijk in de stam.. De andere methode is eigenlijk ook een stuk eenvoudiger. Hiervoor hoef je niet creatief te zijn met kurk. Het enige wat je moet doen is bij elke boom één tak schuin afsnijden met een snoeischaar. Dit hoeft geen dikke tak te zijn, maar het mag natuurlijk ook geen dood hout zijn. Je zal dan al vrij snel merken dat uit die wonde sap komt gedruppeld. Hang aan die tak een fles (maak ze vast met wat touw) en zorg er voor dat de tak met de fles wat naar beneden gebogen hangt. Eenmaal de fles gevuld raakt zal dit natuurlijk vanzelf ook wel gebeuren. Met een beetje geluk kan je zo elke dag of om de twee dagen een volle fles berkensap oogsten. Je kan een hele tijd blijven tappen, tot het sap wit van kleur wordt. Omdat je maar één, vrij kleine, wonde maakt in één tak van de boom, hoef je niet bang te zijn dat de boom het niet overleeft. Deze werkwijze is wel langzaam maar wel heel veilig voor de boom en dus zeker aan te raden. [4]

  • Aftappen: maart-april [1]
  • Aftappen: rondom maart [4]
  • Als de knoppen groen worden is de tijd rijp/komt de sapstroom op gang.

Bewaren

Zuiver en natuurlijk berkensap is slechts een twee- tot drietal weken goed houdbaar. Men kan deze tijd verlengen door het verse berkensap korte tijd te koken (pasteuriseren) en daarna fris op te slaan. Voor een langere opslag moet men het echter diepvriezen of er wijn van maken. [4]

Logboek

  • 6 maart - berkensap afgetapt van tak met twee beugelflessen. Gaat langzaam, morgen kijken.

Referenties